Fərid MUSAYEV,
Xəzər Universiteti İnformasiya texnologiyaları departamentinin direktoru
Süni intellektin inkişafı yeni iqtisadi gücün – “İntellekt Əsaslı İqtisadiyyatın” – formalaşmasına işarə edir. Bunun hazırkı inkişaf traektoriyası iqtisadi gücün tərifini, resursların dəyərini və dövlətlərin rəqabət bacarıqlarını yenidən müəyyən edən bir neçə əsas istiqaməti vəd edir.
Əvvəlki sənaye inqilablarında güc neft, kömür və ya metal kimi fiziki resursların sahibliyinə söykənirdi. Yeni dövrdə isə iqtisadi gücün yeni sütunları hesablama gücü və yüksək keyfiyyətli məlumatdır. İqtisadi güc artıq torpaq və ya xammaldan deyil, yüksək performanslı çiplər (GPU/NPU) və bu çipləri işlədə biləcək nəhəng məlumat bazalarına sahib olmaqdan asılı olacaq.
Bu o deməkdir ki, o, yalnız bir sektoru deyil, bütün iqtisadi fəaliyyət sahələrini (tibb, hüquq, istehsalat, maliyyə) kökündən dəyişəcək. Süni intellekt artıq nadir qabiliyyət deyil, elektrik kimi hər bir biznesin əlçatan olduğu, lakin effektiv istifadə edənlərin qlobal bazarda üstünlük qazanacağı infrastruktur elementinə çevriləcək.
Məlumdur ki, yeni texnologiyanın inkişaf çevrəsi çox yüksək giriş baryerləri tələb edir (milyardlarla dollar dəyərində infrastruktur və nadir tapılan mütəxəssis kapitalları). Bu, iqtisadi gücün bir neçə nəhəng korpoorasiyanın əlində cəmləşməsi riskini yaradır. Bu, klassik istehsalat iqtisadiyyatından fərqli olaraq, rəqabətin fiziki resurslarla deyil, alqoritmik üstünlük və şəbəkə effekti ilə təmin olunduğu dövrü vəd edir.
Dövlətlər artıq yeni texnologiyanı milli təhlükəsizlik və iqtisadi müstəqillik məsələsi kimi görürlər. Başqa bir ölkənin və ya korpoorasiyanın süni intellekt infrastrukturundan asılı olmaq, iqtisadi suverenliyin itirilməsi kimi qiymətləndirilir. Dövlətlər öz milli dillərini, mədəniyyətlərini və qanunvericiliklərini əks etdirən, öz infrastrukturunda işləyən milli modellər və hesablama mərkəzləri yaratmaq üçün yarışırlar. Bu, iqtisadi gücün yenidən milli səviyyədə paylanması prosesidir.
Bunun inkişafı məhsuldarlığı inanılmaz dərəcədə artırsa da, bu artımın kimə xeyir verəcəyi sualı kritikdir. Süni intellekt insan əməyinin bir çox funksiyasını əvəz edə bildiyi üçün, iqtisadi dəyər “əmək”dən “kapital”a doğru sürətlə dəyişə bilər. İqtisadiyyatın “koqnitiv avtomatlaşdırılması”. Bu, həm böyük sərvət artımı, həm də işsizlik və gəlir bərabərsizliyinin kəskinləşməsi kimi ikiqat riskli trayektoriyanı eyni anda vəd edir.
Süni intellektin inkişaf trayektoriyası bizə “resurs əsaslı iqtisadiyyatdan” “intellekt əsaslı iqtisadiyyata” keçidi vəd edir. Bu yeni dövrdə iqtisadi gücün ölçüsü məlumatın dərinliyi, alqoritmlərin effektivliyi və hesablama gücünün sürəti ilə ölçüləcək. Bu, iqtisadi gücün təbiətinin köklü şəkildə dəyişməsi deməkdir.
Nurlan ABDALOV
Xalq Qəzeti
